Những con tàu vẫn đi qua eo biển Hormuz có gì mới?

• Eo biển Hormuz vẫn có tàu qua lại, nhưng ít hơn rất nhiều so với trước.
• Đây là tuyến đường biển cực quan trọng vì vận chuyển khoảng 20% lượng dầu của thế giới.
• Nhiều tàu đi qua hiện nay là tàu có liên quan tới Iran, Trung Quốc, Hy Lạp và một số nước châu Á khác.
• Một số tàu được cho là phải đi sát bờ Iran hơn bình thường để tránh rủi ro.
• Ngành vận tải đang tìm đường khác vì lo ngại tấn công, thủy lôi và các mối đe dọa trên biển.

Eo biển Hormuz là một trong những “nút thắt” quan trọng nhất của thương mại toàn cầu. Đây là lối biển hẹp nối Vịnh Ba Tư ra ngoài khơi, nơi phần lớn dầu mỏ từ khu vực Trung Đông được chở đi khắp thế giới. Từ khi xung đột liên quan đến Iran bùng lên vào cuối tháng 2, lượng tàu đi qua đây đã giảm rất mạnh. Theo các thống kê được nhắc tới trong bài gốc, lưu lượng giao thông qua eo biển này giảm tới 95% so với bình thường. Trước khi căng thẳng leo thang, mỗi ngày có khoảng 138 tàu đi qua khu vực này. Con số đó cho thấy Hormuz không chỉ là một tuyến đường biển thông thường, mà gần như là “cửa ngõ” của nguồn cung năng lượng toàn cầu. Hiện nay, tàu vẫn đi qua, nhưng số lượng ít hơn nhiều và cách di chuyển cũng thay đổi. Một số tàu được cho là đi theo lộ trình bất thường, sát bờ biển Iran hơn so với tuyến quen thuộc ở giữa eo biển.

Khi rủi ro tăng lên, tàu hàng không còn đi theo cách “thường ngày” nữa. Họ phải tìm cách giảm nguy cơ bị tấn công, dù điều đó có thể khiến việc theo dõi và điều phối trở nên phức tạp hơn.

• Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển dầu cực kỳ quan trọng.
• Lưu lượng tàu qua đây đã giảm mạnh sau khi xung đột leo thang.
• Tàu vẫn chạy, nhưng phải thận trọng hơn rất nhiều.
• Một số tuyến đi sát bờ Iran hơn bình thường.
• Nguy cơ không chỉ đến từ chiến sự mà còn từ tâm lý lo sợ bị tấn công.

Dữ liệu được nêu cho thấy từ ngày 1/3 đến 19/3 chỉ có 114 lượt tàu hàng đi qua Hormuz, trong đó có 69 tàu chở dầu. Phần lớn tàu này đi về phía đông, tức là rời khỏi Vịnh Ba Tư. Một chuyên gia của Lloyd’s List cho biết các tàu hàng rời, tàu dầu và tàu container vẫn là nhóm xuất hiện nhiều nhất. Tuy vậy, số tàu chở khí đốt cũng tăng nhẹ trong tuần gần nhất của giai đoạn được theo dõi. Điểm đáng chú ý là không phải mọi con tàu đi qua đều thuộc cùng một nhóm quốc gia. Phân tích của BBC cho thấy hơn 30% số tàu gần đây có liên quan tới Iran. Ngoài ra còn có tàu Hy Lạp, tàu Trung Quốc và tàu đi tới Ấn Độ. Điều này cho thấy Hormuz vẫn là tuyến giao thương bắt buộc với nhiều bên. Dù căng thẳng, các nước và doanh nghiệp vẫn phải đưa tàu qua đây nếu muốn duy trì chuỗi cung ứng dầu khí. Một mối quan tâm lớn là các biện pháp trừng phạt.

Theo phân tích dữ liệu vận chuyển của AFP, hơn 30% số tàu đi qua eo biển kể từ khi chiến sự bắt đầu nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ, EU hoặc Anh. Nói đơn giản, “trừng phạt” ở đây là việc một số nước cấm hoặc hạn chế tàu, hàng hóa hay doanh nghiệp có liên quan. Điều này khiến việc theo dõi hành trình tàu phức tạp hơn, vì không phải chuyến đi nào cũng diễn ra theo kịch bản bình thường. Một số chuyên gia cho rằng các tàu đang đi qua Hormuz có thể được “đặc cách” theo cách nào đó từ phía Iran. Nghĩa là tàu không đi hoàn toàn theo tuyến giữa eo biển như trước, mà được hướng sang lộ trình gần bờ Iran để giảm rủi ro hoặc để dễ kiểm soát hơn. Với người không quen lĩnh vực hàng hải, có thể hiểu đơn giản như thế này: thay vì đi giữa đường lớn, tàu bị yêu cầu rẽ sát lề để qua một đoạn đường hẹp.

Cách đi này có thể giúp tránh một số nguy cơ, nhưng cũng làm tàu lệ thuộc hơn vào quy tắc của phía kiểm soát khu vực. Một ví dụ được nêu là tàu chở dầu Karachi treo cờ Pakistan. Dữ liệu theo dõi cho thấy con tàu này đi sát bờ Iran vào ngày 15/3 thay vì đi giữa eo biển như bình thường. Các nhà nghiên cứu nhận định hành vi như vậy có thể là dấu hiệu cho thấy tàu đã nhận chỉ dẫn nào đó từ phía Iran. Cũng có thể đây là cách để né thủy lôi hoặc giúp tàu được nhận diện rõ hơn trong vùng biển có nguy cơ cao. Trong thực tế, khi tàu phải đổi đường đi như vậy, chúng có thể phải đi vào vùng biển thuộc quyền kiểm soát của Iran và tuân theo các quy tắc hàng hải do Tehran đặt ra. Điều này cho thấy Iran vẫn có ảnh hưởng đáng kể đối với giao thông qua eo biển, dù tình hình căng thẳng. Một số chuyên gia nhận định Iran đang kiểm soát Hormuz bằng “nỗi sợ”.

Tức là không cần chặn hoàn toàn, chỉ cần khiến tàu lo ngại bị tấn công thì luồng hàng hóa cũng tự chậm lại.

• Nhiều tàu hiện đi theo lộ trình khác thường để giảm rủi ro.
• Một số tàu có liên quan tới Iran, Trung Quốc, Hy Lạp và Ấn Độ.
• Hơn 30% tàu qua đây thuộc nhóm bị trừng phạt bởi phương Tây.
• Có dấu hiệu cho thấy Iran vẫn đang nắm ảnh hưởng lớn trong khu vực.
• Tác động lớn nhất lúc này là sự bất ổn, không phải việc đóng eo biển hoàn toàn.

Rủi ro không chỉ nằm ở chuyện đường đi. Kể từ khi xung đột bắt đầu, khoảng 20 tàu thương mại đã bị tấn công ngoài khơi Iran. Đặc biệt, ngày 11/3, tàu chở hàng rời Mayuree Naree treo cờ Thái Lan bị đánh trúng khi đang cố qua eo biển. Vụ việc gây cháy lớn và làm 3 trong số 23 thủy thủ mất tích. Tàu Star Gwyneth của Hy Lạp và Safesea Vishnu của Mỹ cũng bị tấn công trong cùng ngày. Những vụ việc như vậy khiến các hãng vận tải càng lo sợ rằng tuyến hàng hải quan trọng này có thể biến thành điểm nóng quân sự. Hiểu đơn giản, tàu hàng vốn được thiết kế để chở dầu, hàng hóa, container. Chúng không phải phương tiện chiến đấu, nên khi bị tấn công giữa biển, thiệt hại có thể rất nặng và rất khó cứu hộ ngay lập tức. Các chuyên gia an ninh hàng hải cho rằng mối đe dọa ở Hormuz rất đa dạng. Không chỉ có nguy cơ từ tàu tấn công nhanh hay tên lửa, mà còn có máy bay không người lái và khả năng rải thủy lôi.

“Thủy lôi” là mìn đặt dưới nước, có thể phát nổ khi tàu đi qua hoặc kích hoạt cảm biến. Nếu thật sự có loại vũ khí này, việc rà phá sẽ rất khó khăn vì khu vực lại đang có nguy cơ bị tấn công từ nhiều hướng khác. Một vấn đề nữa là địa hình eo biển này khá hẹp và nông. Điều đó khiến tàu khó xoay trở, đồng thời khiến các đợt tấn công bằng UAV hoặc tên lửa có ít thời gian hơn để bị phát hiện và tránh né. Nhiều tàu còn có xu hướng tắt hệ thống nhận dạng tự động, gọi là AIS. Có thể hiểu AIS là “đèn định vị số” của tàu: nó giúp tàu hiện lên trên bản đồ theo dõi để người khác biết đang ở đâu. Khi tắt AIS, tàu gần như “biến mất” khỏi hệ thống theo dõi trong một thời gian. Cách này giúp che giấu hành trình, nhưng cũng khiến các công ty dữ liệu, hãng vận tải và cơ quan giám sát khó biết tàu đang ở vị trí nào.

Đó là lý do vì sao theo dõi hoạt động hàng hải ở Hormuz trở nên khó hơn bình thường. Khi tàu vừa ít hơn, vừa đổi lộ trình, vừa có lúc tắt tín hiệu, bức tranh chung trở nên mờ hơn rất nhiều. Các hãng vận tải cũng đang tìm đường khác để giảm phụ thuộc vào Hormuz. Tập đoàn CMA CGM của Pháp cho biết họ đã chuyển một phần hàng qua các nước vùng Vịnh bằng đường sắt và đường bộ. Điều này cho thấy logistics toàn cầu đang thích nghi. Khi một tuyến biển trở nên quá rủi ro, doanh nghiệp sẽ tìm “đường vòng” để hàng hóa vẫn đến nơi, dù chi phí và thời gian có thể tăng lên.

• Hormuz vẫn chưa bị đóng hẳn, nhưng rủi ro đã làm lưu lượng tàu giảm mạnh.
• Tàu phải đổi lộ trình, thậm chí đi sát bờ Iran.
• Tấn công trên biển là mối lo lớn nhất lúc này.
• AIS bị tắt khiến việc theo dõi tàu khó hơn.
• Doanh nghiệp đang chuyển sang các tuyến thay thế như đường bộ, đường sắt và các hành lang biển khác.

Windward, một nhóm tình báo hàng hải, cho biết lượng hàng qua eo biển Bab el-Mandeb ngoài khơi Đông Phi gần đây tăng mạnh. Kênh đào Suez cũng có biến động về lưu lượng.

Khi một điểm nghẽn như Hormuz trở nên rủi ro, thương mại thế giới không đứng yên. Nó sẽ chuyển sang các tuyến khác, dù không phải lúc nào cũng thuận lợi. Nói ngắn gọn, câu chuyện ở Hormuz không chỉ là chuyện vài con tàu. Đó là câu chuyện về an ninh năng lượng, chuỗi cung ứng và cách thế giới ứng phó khi một tuyến hàng hải chiến lược bị đe dọa. Với người bình thường, hệ quả có thể không hiện ra ngay lập tức, nhưng vẫn rất thực tế. Nếu việc vận chuyển dầu và hàng hóa khó khăn hơn, giá cả, phí vận tải và độ ổn định của nguồn cung đều có thể bị ảnh hưởng.

Insight giúp bạn nắm nhanh bản chất của một câu chuyện dài mà không cần đọc hết toàn bộ bài gốc. Với những tin quốc tế như tình hình eo biển Hormuz, điều quan trọng nhất là hiểu ai đang bị ảnh hưởng, vì sao sự việc đáng chú ý và tác động có thể lan ra sao. Bài tóm tắt được viết lại theo cách dễ đọc hơn, chia đoạn ngắn, dùng từ phổ thông và giải thích các khái niệm khó như AIS, thủy lôi hay trừng phạt kinh tế. Nhờ đó, bạn tiết kiệm thời gian nhưng vẫn không bỏ lỡ ý chính. Ngoài ra, Insight còn giúp lọc bớt nhiễu thông tin. Thay vì phải tự chắt lọc từ nhiều con số, tên tổ chức và nhận định chuyên gia, bạn có thể nhìn ngay vào phần tóm tắt nhanh để hiểu bức tranh lớn, rồi mới quyết định có đọc sâu hơn hay không.

Đọc ít hơn nhưng hiểu đúng hơn. Đó cũng là mục tiêu của Insight — giúp bạn cập nhật nhanh, rõ ràng và thực tế hơn mỗi ngày.