Chỉ một trong gần 100 doanh nghiệp nông nghiệp vay được vốn xanh có gì mới?

• Gần 100 doanh nghiệp nông nghiệp được khảo sát, nhưng chỉ 1 đơn vị vay được vốn xanh.
• Dù có quy định mới và danh mục xanh, doanh nghiệp vẫn khó tiếp cận tiền vay ưu đãi.
• Ngân hàng thường vẫn yêu cầu tài sản thế chấp, vốn đối ứng và giấy tờ chứng minh năng lực.
• Nhiều cán bộ ngân hàng còn khó hiểu hoặc chưa quen với các chứng nhận nông nghiệp bền vững.
• Chuyên gia cho rằng cần làm luật và cách xét duyệt “dễ hiểu hơn”, nhất là với hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ.

Báo cáo mới của Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) cho thấy một nghịch lý khá rõ trong nông nghiệp Việt Nam: làm theo hướng bền vững thì có, nhưng vay được tiền xanh lại rất khó. Nhóm nghiên cứu khảo sát 97 doanh nghiệp, hợp tác xã trong các ngành như cà phê, gạo, thủy sản, rau quả và dịch vụ nông nghiệp. Kết quả chỉ có 1 đơn vị vay được vốn ưu đãi từ ngân hàng. Điều này khiến nhiều người bất ngờ, vì trên giấy tờ, Việt Nam đã có danh mục phân loại xanh và cả các quy định cho phép cho vay những dự án nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn mà không cần tài sản bảo đảm trong một số trường hợp. Nhưng trên thực tế, con đường từ “được công nhận là xanh” đến “vay được tiền” vẫn còn rất xa. Hiểu đơn giản, “vốn xanh” là khoản vay dành cho các dự án thân thiện với môi trường hoặc giúp phát triển bền vững.

Ví dụ như trồng trọt hữu cơ, tiết kiệm nước, giảm phát thải, tái chế phụ phẩm nông nghiệp hoặc làm nông nghiệp tuần hoàn. Vấn đề là ngân hàng không chỉ nhìn vào việc dự án có “xanh” hay không. Họ còn phải xem doanh nghiệp có đủ tài sản thế chấp, có vốn tự có, có kế hoạch kinh doanh rõ ràng và có khả năng trả nợ hay không. Một số doanh nghiệp có chứng nhận hữu cơ trong nước hoặc quốc tế vẫn bị từ chối vì ngân hàng chưa quen với loại chứng nhận đó. Có trường hợp doanh nghiệp nói rằng họ đã làm đúng chuẩn quốc tế, nhưng nhân viên thẩm định lại không nhận ra hoặc không biết cách đối chiếu.

• Doanh nghiệp có thể làm nông nghiệp sạch, nhưng vẫn bị xem là “chưa đủ điều kiện vay”.
• Chứng nhận bền vững chỉ là một phần trong hồ sơ, không phải tấm vé chắc chắn để được giải ngân.
• Nhiều đơn vị nhỏ không có nhiều tài sản nên càng khó đáp ứng yêu cầu thế chấp.
• Thủ tục vay vốn xanh thường bị đánh giá là rườm rà, mất thời gian.
• Vì thế, không ít doanh nghiệp phải vay người thân hoặc chọn gói vay thông thường.

Theo MSD, đây là khoảng cách lớn giữa thực hành nông nghiệp bền vững và khả năng tiếp cận tài chính xanh. Nói ngắn gọn, doanh nghiệp có thể làm đúng hướng, nhưng hệ thống tài chính chưa mở đủ rộng để đón họ. Đại diện Agribank cũng thừa nhận một phần khó khăn nằm ở chính năng lực thẩm định của cán bộ ngân hàng. Khi gặp những dự án thuộc danh mục xanh, người làm tín dụng phải hiểu khá nhiều quy định kỹ thuật và pháp lý mới có thể xác định dự án có đủ điều kiện hay không. Ví dụ, với các dự án tái chế như nhựa hay giấy, quy định yêu cầu phải đáp ứng công nghệ theo luật bảo vệ môi trường và xây dựng, đồng thời áp dụng “kỹ thuật hiện có tốt nhất” theo lộ trình do Chính phủ quy định. Đây là cách nói khá chuyên môn, nhưng hiểu đơn giản là dự án phải dùng công nghệ phù hợp, hiện đại, và đúng với lộ trình mà Nhà nước cho phép.

Khó ở chỗ, ngay cả cán bộ ngân hàng cũng có thể không rõ “lộ trình” đó cụ thể ra sao, hoặc doanh nghiệp phải chứng minh thế nào để khớp với quy định. Khi chuẩn quốc tế và chuẩn Việt Nam không đồng bộ, cả hai bên đều lúng túng. Một điểm nghẽn nữa là tài sản đảm bảo. Dù có các chính sách riêng cho nông nghiệp hữu cơ hay tuần hoàn, thực tế nhiều khoản vay vẫn bị áp dụng theo cách xét duyệt chung, tức vẫn cần thế chấp như các khoản vay thông thường. Điều này làm cho những doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã hoặc hộ liên kết trong chuỗi giá trị càng khó tiếp cận vốn. Họ có thể có mô hình tốt, có đầu ra, có chứng nhận, nhưng lại thiếu tài sản để “đặt lên bàn” khi vay. Tiến sĩ Bùi Thanh Minh, Phó giám đốc văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), cho rằng một trong những vướng mắc lớn là chưa có “ngôn ngữ chung” giữa ngân hàng và doanh nghiệp.

Bên cần vốn và bên cho vay đang dùng hai hệ tiêu chí khác nhau, nên rất dễ hiểu lầm hoặc bỏ sót. Ông Minh cho rằng muốn thúc đẩy tài chính xanh thì phải nhìn theo hướng hệ sinh thái. Tức là không chỉ sửa một quy định đơn lẻ, mà cần làm đồng bộ từ chính sách, công cụ tài chính, tiêu chuẩn kỹ thuật đến các đơn vị hỗ trợ doanh nghiệp.

• Cần có cách hiểu thống nhất giữa ngân hàng và doanh nghiệp về thế nào là “xanh”.
• Cần đơn giản hóa cách diễn đạt quy định để người làm nông cũng có thể nắm được.
• Cần tăng vai trò của các tổ chức trung gian để hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ.
• Cần lan tỏa các mô hình làm tốt để tạo niềm tin cho thị trường.
• Cần thiết kế lại công cụ tài chính sao cho phù hợp với doanh nghiệp nhỏ.

Nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng danh mục phân loại xanh của Việt Nam cần được “hạ độ cao”. Nói dễ hiểu, tiêu chuẩn nên được viết theo cách gần gũi hơn, thực tế hơn, để hợp tác xã và doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa có thể tiếp cận được. Nếu tiêu chuẩn quá cao, quá nhiều thuật ngữ kỹ thuật, thì nông dân và đơn vị nhỏ dù muốn làm đúng cũng rất khó hiểu. Vì vậy, các chuyên gia đề nghị dùng cách diễn đạt đơn giản, dễ nhớ, dễ làm theo, giống như “nói cho bà ngoại cũng hiểu”. Điều này không có nghĩa là hạ chất lượng tiêu chuẩn. Mục tiêu là làm cho tiêu chuẩn dễ áp dụng hơn, để những người thực sự muốn chuyển đổi xanh không bị bỏ lại phía sau chỉ vì thủ tục.

• Tiêu chuẩn nên rõ ràng, ngắn gọn và dễ kiểm tra.
• Hồ sơ vay nên giảm bớt các lớp giấy tờ trùng lặp.
• Cán bộ ngân hàng cần được đào tạo về chứng nhận nông nghiệp bền vững.
• Các tổ chức hỗ trợ có thể đứng ra hướng dẫn doanh nghiệp nhỏ làm hồ sơ.
• Chính sách nên ưu tiên thực tế sản xuất, không chỉ nhìn vào giấy tờ.

Báo cáo cũng cho rằng trong 1 đến 3 năm tới, nhu cầu tài chính bền vững trong nông nghiệp sẽ còn tăng. Lý do là ngày càng nhiều đơn vị muốn chuyển sang canh tác bền vững, kinh tế tuần hoàn và đạt các chứng nhận môi trường. Điều đó đồng nghĩa với việc nếu nút thắt vốn không được tháo gỡ sớm, nhiều mô hình tốt sẽ bị chậm lại. Doanh nghiệp có thể có ý tưởng, có thị trường, nhưng vẫn thiếu tiền để mở rộng hoặc đầu tư công nghệ. Với ngành nông nghiệp, câu chuyện vốn xanh không chỉ là chuyện ngân hàng hay chuyện một loại vay ưu đãi. Nó còn là bài toán làm sao để nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ có thể đi từ sản xuất truyền thống sang cách làm mới mà không bị “nghẽn” ở khâu tài chính. Nói cách khác, nếu chính sách xanh chỉ tốt trên văn bản mà khó dùng trong đời thực, thì người hưởng lợi sẽ rất ít.

Còn nếu quy định được viết rõ ràng, thẩm định được đơn giản hóa và ngân hàng hiểu đúng mô hình nông nghiệp bền vững, dòng vốn mới có thể chảy vào đúng nơi cần nhất.

Đọc tin kinh tế thường dễ gặp tình trạng dài, nhiều thuật ngữ và khó biết đâu là ý chính. Insight giúp rút gọn thông tin thành những điểm cần nhớ nhất, để bạn hiểu nhanh mà không phải đọc hết cả bài gốc. Với những chủ đề như vốn xanh, danh mục xanh hay tiêu chuẩn kỹ thuật, người không làm trong ngành rất dễ bị rối. Bài tóm tắt sẽ chuyển các khái niệm đó sang ngôn ngữ đời thường, giúp bạn nắm được vấn đề thực chất: ai đang gặp khó, khó ở đâu và vì sao chuyện này quan trọng. Ngoài ra, đọc tóm tắt còn giúp tiết kiệm thời gian khi cần theo dõi tin mỗi ngày. Bạn không phải lọc qua quá nhiều chi tiết lặp lại mà vẫn hiểu được bức tranh chung, từ đó dễ theo dõi xu hướng của thị trường, chính sách và doanh nghiệp. Với các bài trên Insight, mục tiêu là giúp bạn nắm ý nhanh, ít nhiễu, dễ nhớ và có thể dùng ngay trong trao đổi công việc hoặc cập nhật tin tức hằng ngày.