'Tấm khiên' chống sốc từ bên ngoài có gì mới?

• Kinh tế Việt Nam dễ bị ảnh hưởng khi thế giới có chiến sự, nhất là qua giá xăng dầu và xuất khẩu.
• Muốn “đỡ sốc”, Việt Nam cần bán hàng sang nhiều thị trường hơn, không phụ thuộc quá lớn vào vài nơi.
• Tiêu dùng trong nước phải mạnh hơn để khi bên ngoài biến động, kinh tế vẫn có “điểm tựa”.
• Cần làm hàng có giá trị cao hơn thay vì chỉ gia công rẻ, để doanh nghiệp và nền kinh tế khỏe hơn.
• Nhà nước cũng phải chuẩn bị sẵn quỹ dự trữ, kịch bản ứng phó và chính sách linh hoạt.

Khi thế giới có biến động lớn như xung đột Nga - Ukraine hay chiến sự ở Trung Đông, tác động thường không dừng lại ở khu vực đó. Giá dầu, giá vận chuyển, giá hàng hóa và cả tâm lý thị trường đều có thể thay đổi rất nhanh. Với Việt Nam, điều này đáng chú ý hơn vì nền kinh tế có độ mở lớn. Nói đơn giản, “độ mở cao” nghĩa là việc làm ăn với thế giới rất nhiều: xuất khẩu nhiều, nhập khẩu nhiều, hút vốn đầu tư nước ngoài nhiều. Khi bên ngoài rung lắc, bên trong cũng dễ bị ảnh hưởng theo.

Việt Nam không thể tránh hoàn toàn các cú sốc từ thế giới. Nhưng có thể xây được một “tấm khiên” để giảm mức độ tổn thương. “Tấm khiên” đó không phải là một giải pháp duy nhất. Nó là cả một nhóm biện pháp cùng lúc: bán hàng sang nhiều nơi hơn, bớt phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu, tăng sức mua trong nước, nâng chất lượng sản xuất, và chuẩn bị sẵn phương án ứng phó khi có biến động. Một điểm dễ hiểu là giá dầu tăng ở thế giới thường kéo theo chi phí trong nước tăng. Vì xăng dầu là đầu vào của vận tải, sản xuất và phân phối hàng hóa. Khi chi phí đầu vào tăng, giá nhiều mặt hàng khác cũng có thể nhích lên. Điều này cho thấy kinh tế Việt Nam đang cần một cách làm bền hơn, chứ không chỉ chạy theo tăng trưởng ngắn hạn. Có thể hiểu các hướng giải pháp trong bài theo cách rất đời thường như sau:

• Không bỏ hết trứng vào một giỏ: bán hàng cho nhiều thị trường khác nhau.
• Làm cho “mái nhà” chắc hơn: tăng sức mua và sức sống của thị trường trong nước.
• Không chỉ bán nguyên liệu hay gia công: phải làm sản phẩm có giá trị cao hơn.
• Có “kho dự phòng”: dự trữ ngoại hối, lương thực, năng lượng để chống sốc.
• Có “bản đồ thoát hiểm”: xây sẵn kịch bản nếu giá dầu tăng mạnh hoặc chuỗi cung ứng bị đứt gãy.

Về đa dạng hóa thị trường, ý chính là không để xuất khẩu phụ thuộc quá nhiều vào một vài thị trường lớn như Mỹ, châu Âu hay Trung Quốc. Khi một thị trường chững lại hoặc có thay đổi chính sách, doanh nghiệp sẽ dễ gặp khó. Việt Nam đã có khá nhiều hiệp định thương mại tự do, tức là các thỏa thuận giúp hàng hóa đi sang nhiều nước với điều kiện thuận lợi hơn. Tuy nhiên, việc tận dụng các “cửa” này vẫn cần làm mạnh hơn, nhất là với các thị trường mới như Ấn Độ, Trung Đông, châu Phi hay Mỹ Latin. Bên cạnh đó, bài viết cũng gợi ý việc hỗ trợ doanh nghiệp chuyển thị trường. Đây là việc không hề đơn giản, vì mỗi thị trường có tiêu chuẩn riêng về chất lượng, nhãn mác, xuất xứ, quy định nhập khẩu và cách bán hàng. Một cụm giải pháp khác là đa dạng nguồn năng lượng.

Hiểu đơn giản, thay vì phụ thuộc nhiều vào dầu khí từ một số khu vực nhạy cảm, Việt Nam có thể mua thêm khí hóa lỏng từ nhiều đối tác và phát triển mạnh năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió. Điện tái tạo là điện làm từ nguồn tự nhiên như nắng và gió. Điểm lợi là không phải nhập quá nhiều nhiên liệu như dầu hay than. Nếu tỷ trọng nguồn điện này tăng lên tốt hơn, Việt Nam sẽ bớt bị động khi giá năng lượng thế giới biến động. Nhưng “tấm khiên” không chỉ nằm ở bên ngoài. Nội lực trong nước mới là phần rất quan trọng. Nếu người dân và doanh nghiệp trong nước mua sắm nhiều hơn, nền kinh tế sẽ đỡ phụ thuộc vào xuất khẩu. Nói ngắn gọn, khi hàng bán ra ngoài chậm lại, thị trường trong nước vẫn có thể đỡ đà giảm. Bài viết cho rằng tiêu dùng nội địa hiện vẫn chưa đủ mạnh.

Vì vậy, Nhà nước có thể dùng chính sách tài khóa để hỗ trợ, như giảm thuế tạm thời với một số mặt hàng thiết yếu, hỗ trợ an sinh xã hội, hoặc giảm chi phí sinh hoạt cho người dân. Ngoài chuyện chi tiêu, kinh tế số và thương mại điện tử cũng được xem là đòn bẩy. Đây là các hoạt động mua bán, thanh toán, quảng bá trên môi trường số. Chúng giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng nhanh hơn và tạo thêm việc làm mới. Một ý rất đáng chú ý là phải kéo doanh nghiệp Việt vào sâu hơn trong chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI. FDI là vốn đầu tư nước ngoài; các doanh nghiệp này thường tạo ra nhiều đơn hàng lớn nhưng phần giá trị thật do doanh nghiệp Việt nắm còn chưa cao. Hiện nay, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa vẫn chưa lớn. Hiểu đơn giản: nhiều sản phẩm làm ra ở Việt Nam nhưng linh kiện, nguyên liệu, công nghệ cốt lõi vẫn phải mua từ bên ngoài khá nhiều.

Nếu doanh nghiệp Việt làm được nhiều phần hơn trong sản phẩm, nền kinh tế sẽ giữ lại được nhiều giá trị hơn. Một nhóm giải pháp khác là đẩy mạnh công nghiệp hóa và nâng mức công nghệ. Tức là đi từ làm hàng đơn giản, lợi nhuận thấp sang làm hàng phức tạp hơn, có hàm lượng kỹ thuật cao hơn như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ xanh. Điều này không chỉ là chuyện “làm cho hiện đại” về hình thức. Nó giúp doanh nghiệp có năng suất cao hơn, lương tốt hơn và ít bị cạnh tranh bởi hàng giá rẻ hơn.

• Muốn bền hơn, nền kinh tế phải bán được nhiều thứ có giá trị cao hơn.
• Muốn ít lệ thuộc hơn, phải tự làm được nhiều linh kiện, nguyên liệu và công đoạn quan trọng hơn.
• Muốn rẻ hơn trong dài hạn, phải có hạ tầng tốt hơn như đường sá, cảng biển, logistics.
• Muốn doanh nghiệp lớn mạnh, phải có luật chơi rõ hơn cho đổi mới sáng tạo.
• Muốn đỡ rủi ro, phải tăng dự trữ và có sẵn kịch bản ứng phó.

Hạ tầng logistics cũng rất quan trọng. Logistics là toàn bộ việc vận chuyển, kho bãi, giao nhận hàng hóa. Nếu chi phí logistics cao, hàng Việt sẽ khó cạnh tranh. Vì vậy, đầu tư vào đường cao tốc, cảng biển và hệ thống vận chuyển là cách giảm “chi phí ẩn” cho nền kinh tế. Bài viết cũng nói đến việc phát triển công nghiệp hỗ trợ. Đây là các ngành làm linh kiện, phụ tùng, vật liệu đầu vào cho những ngành lớn như điện tử, cơ khí, ô tô. Khi công nghiệp hỗ trợ mạnh hơn, doanh nghiệp trong nước sẽ bớt phải nhập khẩu quá nhiều. Một trụ nữa là dự trữ chiến lược và ổn định vĩ mô. “Dự trữ chiến lược” có thể hiểu là giữ sẵn một lượng tài sản và hàng hóa quan trọng như ngoại tệ, vàng, lương thực, dầu khí để dùng khi có biến cố. “Ổn định vĩ mô” là giữ cho các chỉ số lớn của nền kinh tế không bị xáo trộn quá mạnh, như lạm phát, tỉ giá và lãi suất.

Lạm phát là tình trạng giá cả tăng lên nhanh, làm tiền mất giá; tỉ giá là giá trị của đồng tiền Việt so với ngoại tệ. Nếu các chỉ số này ổn định, doanh nghiệp sẽ dễ tính toán hơn, người dân cũng bớt lo khi giá cả lên xuống thất thường. Bài viết còn nhấn mạnh tới ngoại giao kinh tế. Nói đơn giản, đây là việc dùng quan hệ đối ngoại để mở đường cho thương mại, đầu tư và hợp tác kinh tế. Việt Nam được khuyến nghị tiếp tục theo đuổi đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ. Điều này giúp Việt Nam không bị lệ thuộc vào một phe hay một khối nào, nhất là trong bối cảnh thế giới ngày càng nhiều căng thẳng.

• Bán hàng ra nhiều thị trường để tránh phụ thuộc.
• Tăng mua năng lượng từ nhiều nguồn khác nhau.
• Làm mạnh tiêu dùng trong nước để có “điểm tựa” nội bộ.
• Nâng cấp sản xuất để tạo giá trị cao hơn.
• Giữ dự trữ và chính sách linh hoạt để chống sốc.

Việt Nam không thể tránh hoàn toàn tác động từ bên ngoài, nhưng có thể giảm thiệt hại nếu chuẩn bị tốt hơn từ bây giờ. “Tấm khiên” ở đây không phải một bức tường kín, mà là một hệ thống nhiều lớp bảo vệ. Lớp đầu tiên là thị trường đa dạng. Lớp thứ hai là sức mua trong nước. Lớp thứ ba là năng lực sản xuất cao hơn. Lớp thứ tư là dự trữ và chính sách ổn định. Lớp cuối cùng là ngoại giao và hội nhập khôn ngoan. Bài viết đặt kỳ vọng rằng với dân số trẻ, vị trí địa lý thuận lợi và nền tăng trưởng đã có nền tảng, Việt Nam có thể đi qua các biến động thế giới mà không bị “chấn thương” quá nặng. Nhưng điều đó chỉ thành hiện thực nếu các giải pháp được làm đồng bộ, không làm nửa vời.

Đọc tin kinh doanh hay kinh tế đôi khi dễ mệt vì nhiều thuật ngữ, nhiều con số và nhiều lớp ý. Insight giúp bạn rút ngắn quá trình đó bằng cách chắt lại phần quan trọng nhất, theo cách dễ hiểu và dễ nhớ hơn. Lợi ích lớn nhất là tiết kiệm thời gian. Thay vì phải đọc một bài dài hàng nghìn từ, bạn vẫn nắm được chuyện gì đang xảy ra, vì sao nó quan trọng và nó ảnh hưởng gì đến đời sống, doanh nghiệp hay túi tiền của mình. Insight cũng giúp lọc nhiễu. Tin tức thường có nhiều chi tiết phụ, trong khi người đọc chỉ cần hiểu đâu là ý chính, đâu là xu hướng đáng chú ý, và đâu là tác động thực tế. Các bản tóm tắt ngắn gọn giúp bạn nhìn ra điều đó nhanh hơn. Ngoài ra, cách viết của Insight ưu tiên ngôn ngữ đời thường. Những khái niệm như FDI, chuỗi cung ứng, tỉ giá hay dự trữ chiến lược được giải thích bằng lời dễ hiểu, để cả người không làm trong ngành vẫn theo dõi được.

Nếu bạn cần nắm tin nhanh để trao đổi với người khác, ra quyết định công việc, hoặc đơn giản là muốn hiểu thế giới đang vận hành ra sao mà không phải đọc quá nhiều, đây là kiểu nội dung phù hợp.