Ngăn chặn nhiều tấn rác thải ra môi trường nhờ kinh tế tuần hoàn có gì mới?

• Kinh tế tuần hoàn giúp doanh nghiệp dùng lại tài nguyên thay vì bỏ đi thành rác.
• Nhiều lớp học ở TP.HCM đang hướng doanh nghiệp đổi cách thiết kế và sản xuất ngay từ đầu.
• Một số mô hình đã giảm rác nhựa, tái chế vải thừa và thu hồi sản phẩm sau khi dùng.
• Doanh nghiệp không chỉ bảo vệ môi trường mà còn có thể giảm chi phí và tạo thêm việc làm.
• Việt Nam đã có quy định pháp lý khuyến khích doanh nghiệp thu hồi, tái chế và giảm chất thải.

Việt Nam đang thúc đẩy mạnh hơn mô hình kinh tế tuần hoàn, tức là cách làm kinh doanh sao cho nguyên liệu và sản phẩm được dùng lâu hơn, tái sử dụng nhiều hơn và ít bị biến thành rác. Thay vì sản xuất xong rồi bỏ, doanh nghiệp được khuyến khích nghĩ ngay từ đầu về việc sản phẩm sẽ được sửa, thu hồi, tái chế hoặc dùng lại như thế nào. Tại TP.HCM, Yunus Environment Hub Việt Nam đang tổ chức các lớp học về kinh tế tuần hoàn cho doanh nghiệp. Chương trình này có sự hỗ trợ từ Chính phủ Đức và Hà Lan, thông qua các tổ chức hợp tác phát triển. Mục tiêu là giúp doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu mới về phát triển bền vững và trách nhiệm với sản phẩm của mình sau khi bán ra thị trường. Nói đơn giản, “trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất” nghĩa là doanh nghiệp không chỉ làm ra hàng hóa rồi bán xong là hết trách nhiệm.

Họ còn cần nghĩ đến việc thu hồi bao bì, xử lý sản phẩm cũ hoặc tổ chức tái chế sau khi người dùng đã dùng xong. Theo bà Phan Hạnh Tâm, Giám đốc Yunus Environment Hub Vietnam, kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện bảo vệ môi trường. Đây còn có thể là một hướng kinh doanh mới, vì doanh nghiệp biết cách làm lại quy trình sẽ giảm lãng phí, tiết kiệm chi phí và mở thêm thị trường. Điểm đáng chú ý là các lớp học không chỉ nói về xử lý rác ở “cuối đường”. Thay vào đó, họ khuyến khích doanh nghiệp thay đổi từ khâu thiết kế sản phẩm ban đầu. Nếu thiết kế tốt hơn ngay từ đầu, sản phẩm có thể dùng lâu hơn, dễ sửa hơn, dễ thu hồi hơn và ít tạo rác hơn. Cách tiếp cận này khá thực tế. Một sản phẩm được thiết kế để tái sử dụng hay tái chế sẽ giúp doanh nghiệp bớt phụ thuộc vào nguyên liệu mới.

Điều đó có thể làm giảm chi phí dài hạn, nhất là trong bối cảnh giá nguyên liệu và chi phí xử lý chất thải ngày càng tăng. Ngoài mục tiêu kinh doanh, mô hình này còn chú ý đến yếu tố xã hội. Một số chương trình hỗ trợ lao động thu gom rác phi chính thức, tức những người làm việc tự do trong khâu nhặt, phân loại, thu gom rác nhưng chưa có điều kiện lao động ổn định. Họ được đào tạo kỹ năng, hỗ trợ bảo hộ và tăng thu nhập. Một số ví dụ từ doanh nghiệp cho thấy kinh tế tuần hoàn không phải khái niệm xa vời mà đã có kết quả cụ thể. Những mô hình này giúp giảm lượng rác thải ra môi trường, đồng thời tạo thêm việc làm hoặc tăng thu nhập cho người lao động.

• Mô hình cửa hàng refill, tức nơi khách mang chai, hộp cũ đến để nạp lại sản phẩm, đã giúp ngăn hơn 165.000 món nhựa dùng một lần trở thành rác.
• NaNi Fashion tái chế khoảng 100kg vải thừa mỗi tháng thành phụ kiện thời trang mới.
• Mô hình này còn tạo việc làm cho 20 phụ nữ và giúp thu nhập tăng thêm 10-20%.
• C2T Media Tourism ở Bến Tre phát triển du lịch sinh thái theo hướng tuần hoàn, giúp giảm 90% rác nhựa và 60-80% phát thải carbon.
• Biti’s đã thu hồi giày và sản phẩm thời trang sau khi người dùng sử dụng, thu gom được 24,7 tấn rác thải thời trang chỉ trong 6 tháng.

Để người đọc dễ hình dung, có thể hiểu “refill” là nạp lại sản phẩm thay vì mua chai mới mỗi lần. Ví dụ, bạn đem chai nước giặt hoặc chai nước rửa chén đã dùng hết đến cửa hàng, cửa hàng đổ đầy lại cho bạn. Cách này giảm số chai nhựa bị vứt bỏ. “Phát thải carbon” là lượng khí gây nóng lên toàn cầu được tạo ra trong quá trình sản xuất, vận chuyển và tiêu dùng. Khi một mô hình giảm phát thải, nghĩa là nó đang làm ít tổn hại hơn đến khí hậu. Còn “tái chế” là biến đồ cũ hoặc phế liệu thành nguyên liệu mới hoặc sản phẩm mới. Kinh tế tuần hoàn đang được đẩy mạnh không chỉ bằng các sáng kiến riêng lẻ mà còn bằng khung pháp lý của Nhà nước. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã đưa khái niệm kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất vào hệ thống pháp luật.

Sau đó, Nghị định 8 năm 2022, Quyết định 687 về phát triển kinh tế tuần hoàn và Quyết định 1658 về chiến lược tăng trưởng xanh tiếp tục tạo nền cho doanh nghiệp chuyển đổi. Những quy định này yêu cầu doanh nghiệp phải chú ý hơn đến việc thu hồi, tái chế bao bì, nhựa, điện tử và nhiều loại sản phẩm sau tiêu dùng. Điều đó có nghĩa là kinh tế tuần hoàn không còn là lựa chọn “nên có” mà đang dần trở thành yêu cầu trong kinh doanh. Doanh nghiệp nào đi sớm sẽ có lợi thế hơn trong việc thích ứng với chính sách và kỳ vọng mới từ thị trường. Một điểm đáng chú ý khác là kinh tế tuần hoàn không chỉ dành cho các tập đoàn lớn. Những mô hình nhỏ hơn, linh hoạt hơn cũng có thể tham gia nếu biết thiết kế sản phẩm và quy trình hợp lý. Từ thời trang, du lịch đến bán lẻ, ngành nào cũng có thể tìm cách giảm rác. Ở góc nhìn ngành nhựa, Hiệp hội Nhựa Việt Nam đề xuất thành lập các khu công nghiệp kinh tế tuần hoàn.

Đây có thể hiểu là nơi các doanh nghiệp cùng làm việc theo một hệ thống chung để tái chế, xử lý và dùng lại nguyên liệu hiệu quả hơn, thay vì mỗi nơi tự làm rời rạc. Mô hình này, nếu được triển khai tốt, có thể giúp doanh nghiệp đầu tư công nghệ tái chế hiện đại dễ hơn. Đồng thời, tỷ lệ thu hồi vật liệu sau sử dụng có thể tăng lên, giúp giảm rác thải ra môi trường.

• Sản xuất sao cho ít lãng phí ngay từ đầu.
• Dùng lại, sửa lại hoặc thu hồi sản phẩm sau khi dùng.
• Tái chế phần còn lại thành nguyên liệu hoặc sản phẩm mới.

Với người tiêu dùng, điều này cũng mang lại thay đổi rõ ràng. Khi mua hàng, chúng ta có thể bắt đầu quan tâm hơn đến việc sản phẩm có dễ sửa không, có thể nạp lại không, thương hiệu có thu hồi hàng cũ không, và bao bì có gây nhiều rác hay không. Với doanh nghiệp, lợi ích lớn nhất là không chỉ “xanh” hơn mà còn bền hơn về kinh tế. Một quy trình ít lãng phí hơn thường giúp giảm chi phí nguyên liệu, giảm chi phí xử lý rác và giảm rủi ro khi quy định môi trường ngày càng chặt. Tuy nhiên, chuyển sang kinh tế tuần hoàn không phải việc làm trong một sớm một chiều. Doanh nghiệp cần đầu tư thiết kế lại sản phẩm, thay đổi chuỗi cung ứng, đào tạo nhân sự và tìm đầu ra cho vật liệu tái chế. Vì vậy, các lớp học và chương trình hỗ trợ là bước đệm quan trọng để doanh nghiệp hiểu đúng và làm được. Từ những ví dụ hiện có, có thể thấy kinh tế tuần hoàn không chỉ là khẩu hiệu.

Nó đang tạo ra kết quả thật: ít rác hơn, thêm việc làm, tiết kiệm tài nguyên và hỗ trợ doanh nghiệp thích nghi với luật mới. Nếu nhìn rộng hơn, đây là một hướng đi phù hợp với giai đoạn Việt Nam chuyển sang tăng trưởng xanh. Mục tiêu không chỉ là tăng trưởng nhanh, mà còn là tăng trưởng theo cách ít gây hại hơn cho môi trường và cộng đồng. Tóm lại, bài toán rác thải không chỉ nằm ở khâu thu gom hay xử lý cuối cùng. Cách bền vững hơn là thiết kế lại cả quá trình sản xuất và tiêu dùng để rác ít được tạo ra ngay từ đầu.

Đọc bài tóm tắt trên Insight giúp bạn nắm ý chính rất nhanh mà không cần đọc hết một bài dài. Với những tin kinh doanh, chính sách hay công nghệ có nhiều thuật ngữ và số liệu, phần tóm tắt sẽ giúp bạn hiểu bức tranh lớn trước, rồi mới quyết định có cần đọc sâu hơn hay không. Điểm mạnh lớn nhất là tiết kiệm thời gian. Thay vì mất nhiều phút để lọc thông tin lặp lại hoặc những đoạn quá chuyên môn, bạn chỉ cần vài phút để hiểu ai đang làm gì, vấn đề là gì và tác động ra sao. Insight cũng giúp lọc nhiễu rất tốt. Bài viết được viết lại bằng ngôn ngữ gần gũi, ngắn gọn, dễ đọc trên điện thoại, nên phù hợp với người bận rộn hoặc người không quen theo dõi tin tức chuyên ngành. Quan trọng hơn, bạn vẫn nắm được phần cốt lõi một cách khá chính xác, không bị bỏ sót ý lớn. Với những ai muốn cập nhật nhanh nhưng không muốn đọc quá dài, Insight là cách tiếp cận cân bằng giữa tốc độ và độ hiểu.