Việt Nam thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải cho 110 cơ sở có gì mới?

• Việt Nam sẽ thử nghiệm phân bổ hạn ngạch phát thải cho 110 cơ sở lớn.
• Ba nhóm được chọn là nhiệt điện, thép thô và clanhke xi măng.
• Doanh nghiệp được cấp hạn ngạch miễn phí trong giai đoạn thí điểm.
• Cách tính mới tập trung vào từng công đoạn sản xuất, không chỉ tính tổng nhà máy.
• Đây là bước chuẩn bị cho thị trường carbon trong nước sau năm 2027.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn thử nghiệm một cách quản lý mới với khí thải của doanh nghiệp. Thay vì chỉ yêu cầu các cơ sở sản xuất tự báo cáo lượng phát thải như trước, cơ quan quản lý sẽ bắt đầu phân bổ hạn ngạch phát thải cho 110 cơ sở lớn. Hiểu đơn giản, “hạn ngạch phát thải” là một mức trần. Mỗi nhà máy sẽ được phép thải ra tối đa một lượng khí nhà kính nhất định trong một giai đoạn. Nếu thải ít hơn mức được giao, doanh nghiệp có thể giữ lại phần dư hoặc trao đổi theo cơ chế thị trường trong tương lai. Nếu thải nhiều hơn, họ sẽ phải tìm cách bù đắp hoặc giảm bớt phát thải. Theo Cục Biến đổi khí hậu thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đây là một bước thử nghiệm kỹ thuật nhưng có ý nghĩa rất lớn. Nó không chỉ là chuyện thống kê số liệu, mà còn buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách quản lý sản xuất, hiểu rõ hơn nguồn phát thải của mình và chuẩn bị cho một cơ chế quản lý chặt chẽ hơn.

Danh sách 110 cơ sở được chọn thí điểm không phải chọn ngẫu nhiên. Cơ quan quản lý dùng ba tiêu chí chính để lựa chọn.

• Cơ sở đó phải thuộc nhóm bắt buộc kiểm kê khí nhà kính theo quy định hiện hành.
• Nhà máy phải đã vận hành thương mại trước năm 2022 để có đủ dữ liệu liên tục trong ba năm gần nhất.
• Cơ sở phải nằm trong những công đoạn có mức phát thải cao nhất của ngành.

Nói dễ hiểu hơn, Nhà nước đang ưu tiên thử trước với những nơi vừa có dữ liệu đủ tốt, vừa phát thải nhiều, nên tác động thực tế lớn nhất. Nếu làm được với nhóm này, các giai đoạn sau sẽ có cơ sở để mở rộng sang nhiều cơ sở khác. Ba lĩnh vực được đưa vào thí điểm gồm nhiệt điện than, dầu, khí; sản xuất thép thô; và sản xuất clanhke của ngành xi măng. Đây đều là những ngành tiêu thụ nhiều năng lượng và thải ra nhiều khí nhà kính. Cơ quan quản lý cho biết ba lĩnh vực này chiếm hơn 40% tổng phát thải trực tiếp của Việt Nam. Riêng thép thô chiếm hơn 85% lượng phát thải của toàn ngành thép, còn clanhke chiếm trên 90% phát thải của ngành xi măng. Điều đó cho thấy Nhà nước đang nhắm vào đúng các “điểm nóng” phát thải lớn nhất. Một điểm đáng chú ý là thí điểm lần này không áp dụng cho mọi công đoạn trong nhà máy. Ví dụ, trong ngành thép, phần cán thép hạ nguồn không nằm trong diện thử nghiệm.

Trong ngành xi măng, các cơ sở nghiền xi măng độc lập cũng chưa được đưa vào. Điều này có nghĩa là cơ quan quản lý không đánh đồng toàn bộ dây chuyền sản xuất. Họ tách riêng những khâu tạo ra phát thải nhiều nhất để tính toán chính xác hơn. Cách kiểm kê khí nhà kính cũng thay đổi so với trước. Trước đây, doanh nghiệp thường báo cáo phát thải ở mức tổng thể cho cả cơ sở. Còn trong giai đoạn thí điểm này, việc tính toán sẽ đi sâu hơn theo từng công đoạn, từng loại sản phẩm. Nếu nói theo ngôn ngữ bình thường, thay vì chỉ biết “một nhà máy thải bao nhiêu”, Nhà nước muốn biết “mỗi tấn thép thô hay mỗi tấn clanhke tạo ra bao nhiêu khí thải”. Cách nhìn này giúp so sánh giữa các doanh nghiệp công bằng hơn, vì cùng một ngành nhưng công nghệ khác nhau sẽ có mức phát thải khác nhau. Cơ quan quản lý cho rằng cách tiếp cận mới sẽ giúp phân bổ hạn ngạch sát thực tế hơn.

Điều này cũng làm rõ “dấu chân carbon” của từng sản phẩm, tức là lượng khí nhà kính tạo ra trong quá trình sản xuất ra sản phẩm đó.

• Trọng tâm không còn là tổng phát thải của cả nhà máy.
• Trọng tâm chuyển sang cường độ phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm.
• Doanh nghiệp phải hiểu rõ số liệu của từng công đoạn sản xuất.
• Hệ thống đo đạc và báo cáo sẽ trở nên quan trọng hơn trước.
• Dữ liệu càng chuẩn, việc phân bổ hạn ngạch càng sát thực tế.

Trong giai đoạn thí điểm, hạn ngạch sẽ được phân bổ miễn phí cho doanh nghiệp. Đây là cách để Nhà nước giảm bớt áp lực ban đầu, đồng thời tạo thời gian cho doanh nghiệp làm quen với cơ chế mới. Tuy vậy, miễn phí không có nghĩa là dễ dãi. Hạn ngạch sẽ được tính dựa trên dữ liệu quá khứ, sản lượng trung bình của giai đoạn 2022-2024, mức phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm, mục tiêu tăng trưởng và khả năng giảm phát thải của từng cơ sở. Nói ngắn gọn, cơ quan quản lý sẽ nhìn vào “doanh nghiệp đã phát thải thế nào trong quá khứ”, “hiện nay đang sản xuất bao nhiêu”, và “có thể giảm thêm được bao nhiêu” để đưa ra mức phù hợp. Mục tiêu là vừa thực tế, vừa tạo động lực để doanh nghiệp cải tiến. Điều này khiến dữ liệu trở thành yếu tố rất quan trọng. Nếu số liệu không đầy đủ hoặc không chuẩn, doanh nghiệp có thể gặp khó khi chứng minh mức phát thải thật của mình.

Vì vậy, cơ quan quản lý khuyến nghị doanh nghiệp sớm chuẩn hóa dữ liệu sản xuất và phát thải trong ba năm gần nhất. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định. Có thể hiểu đơn giản đây là bộ ba công việc: đo cho đúng, ghi nhận cho rõ, và kiểm tra lại cho đáng tin. Khi các bước này làm tốt, việc quản lý hạn ngạch sẽ minh bạch hơn. Theo định hướng hiện nay, “dấu chân carbon” của sản phẩm sẽ là một nội dung rất quan trọng. Đây là cách nói về tổng lượng khí thải phát sinh trong quá trình làm ra một sản phẩm cụ thể. Nó giúp doanh nghiệp biết khâu nào đang tốn năng lượng nhất và chỗ nào có thể tiết kiệm phát thải. Trong tương lai gần, danh mục cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính dự kiến sẽ được cập nhật hai năm một lần. Việc này nhằm mở rộng dần phạm vi áp dụng sau năm 2027, khi cơ chế đã vận hành ổn định hơn.

• Doanh nghiệp trong diện thí điểm cần chuẩn bị gì?
• Rà soát lại dữ liệu phát thải của 3 năm gần nhất.
• Theo dõi riêng từng công đoạn sản xuất thay vì chỉ nhìn tổng nhà máy.
• Đầu tư hệ thống ghi nhận và báo cáo số liệu rõ ràng hơn.
• Xác định những khâu phát thải lớn để ưu tiên cải tiến.
• Chuẩn bị cho việc đối chiếu số liệu với cơ quan quản lý.
• Cơ chế này có ý nghĩa gì với nền kinh tế?
• Tạo nền móng cho thị trường carbon trong nước.
• Khuyến khích doanh nghiệp giảm phát thải bằng công nghệ sạch hơn.
• Giúp Nhà nước kiểm soát tổng phát thải tốt hơn.
• Tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp khi thị trường quốc tế ngày càng quan tâm tới phát thải.
• Hỗ trợ mục tiêu phát thải ròng bằng 0 trong dài hạn.

Giới chuyên gia cho rằng giai đoạn thí điểm nên được thực hiện linh hoạt và đủ dài. Lý do là cơ chế mới đòi hỏi dữ liệu tốt, năng lực quản trị tốt và sự phối hợp giữa nhiều bên. Nếu làm quá nhanh, rủi ro sai số và vướng mắc vận hành sẽ cao. Về mặt chính sách, đây là bước chuyển từ “biết mình thải bao nhiêu” sang “quản lý mức thải của từng đơn vị sản xuất”. Đây là sự thay đổi lớn, vì nó đưa phát thải từ một chỉ số theo dõi sang một chỉ số có thể quản lý và điều tiết. Xa hơn, cơ chế hạn ngạch được xem là nền tảng của thị trường carbon. Khi thị trường này hình thành, doanh nghiệp phát thải thấp hơn mức được giao có thể hưởng lợi. Ngược lại, doanh nghiệp phát thải cao sẽ có động lực phải đầu tư công nghệ, tối ưu dây chuyền và giảm lãng phí năng lượng. Dù còn ở giai đoạn thử nghiệm, kế hoạch này cho thấy Việt Nam đang đi từng bước cụ thể để xây dựng công cụ quản lý phát thải.

Với doanh nghiệp, đây không chỉ là yêu cầu tuân thủ mà còn là tín hiệu cho thấy việc đo lường và giảm phát thải sẽ sớm trở thành một phần bình thường của kinh doanh.

Insight giúp bạn nắm ý chính của một bản tin dài chỉ trong vài phút. Thay vì phải đọc cả bài gốc với nhiều thuật ngữ và chi tiết kỹ thuật, bạn có thể thấy ngay điều quan trọng nhất: chuyện gì đang xảy ra, ảnh hưởng đến ai, và vì sao nó đáng chú ý. Với các bài về kinh doanh, chính sách hay công nghệ, thông tin thường nhiều và dễ rối. Insight chọn lọc nội dung, diễn giải bằng tiếng Việt tự nhiên, và tách thành các đoạn ngắn để bạn đọc trên điện thoại rất nhanh. Nhờ vậy, bạn tiết kiệm thời gian mà vẫn không bỏ lỡ ý chính. Ngoài ra, Insight giúp lọc bớt phần nhiễu và tránh cảm giác bị “ngợp” bởi số liệu hoặc thuật ngữ. Bạn có thể hiểu được vấn đề ở mức thực tế: doanh nghiệp phải chuẩn bị gì, cơ chế mới tác động ra sao, và xu hướng tiếp theo là gì. Đây là cách đọc tin gọn hơn, dễ hiểu hơn và hữu ích hơn cho người bận rộn.