Cách các nước châu Âu đối phó giá xăng tăng có gì mới?

• Giá xăng ở nhiều nước châu Âu đã tăng vì xung đột ở Trung Đông làm chi phí nhiên liệu leo thang.
• Mỗi nước chọn một cách xử lý khác nhau, từ giới hạn tăng giá đến áp trần lợi nhuận.
• Một số biện pháp giúp hạ nhiệt nhanh nhưng lại khiến hàng xăng dầu bị đổ dồn sang nước khác mua.
• Bắc Âu và Anh chưa phải đối mặt với áp lực lớn như các nước ở Trung và Nam Âu.
• Liên minh châu Âu vẫn chưa có giải pháp đủ mạnh để kéo giá nhiên liệu xuống rõ rệt.

Giá xăng dầu ở châu Âu đang tăng trở lại, và nguyên nhân chính là căng thẳng ở Trung Đông khiến nguồn cung năng lượng bị đe dọa. Theo dữ liệu của Ủy ban châu Âu, mức tăng tùy nước, có nơi chỉ nhích nhẹ, có nơi tăng khá mạnh. Đức là một trong những nước chịu tác động rõ nhất, với giá xăng tăng gần 5%. Estonia và Luxembourg cũng tăng quanh mức 3,5%, còn Pháp và Áo tăng khoảng 2%. Ngược lại, Slovakia và Hungary chỉ ghi nhận mức tăng rất nhỏ, khoảng 0,1%. Tính đến giữa tháng 5, đã có ba nước trong khối chứng kiến giá xăng vượt 2 euro mỗi lít. Mức trung bình của toàn EU vẫn thấp hơn, vào khoảng 1,8 euro mỗi lít, nhưng chênh lệch giữa các nước đang khiến người dân và chính phủ phải tìm cách ứng phó. Ở châu Âu, xăng được xem là mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống hàng ngày. Khi giá tăng, chi phí đi lại, vận chuyển hàng hóa và sinh hoạt đều bị kéo lên theo.

Vì vậy, các chính phủ đang phải chọn giữa việc can thiệp để giảm sốc giá hoặc để thị trường tự điều chỉnh. Một số nước chọn cách kiểm soát tần suất đổi giá để tránh biến động quá nhanh. Đức yêu cầu các trạm xăng chỉ được tăng giá một lần mỗi ngày, nhưng có thể giảm giá bất cứ lúc nào. Áo cũng giới hạn số lần điều chỉnh giá tối đa ba lần mỗi tuần. Cách làm này nhằm hạn chế tình trạng tăng giá liên tục trong ngày, khi người bán lợi dụng diễn biến thị trường để chỉnh giá nhiều lần. Tuy vậy, hiệu quả thực tế vẫn còn gây tranh luận, vì giá nhiên liệu còn phụ thuộc vào giá dầu thế giới, thuế và chi phí nhập khẩu. Một nhóm biện pháp khác là áp trần giá hoặc giới hạn lợi nhuận của doanh nghiệp bán xăng dầu. Đây là cách can thiệp trực tiếp hơn, nhằm ngăn giá tăng quá mạnh trong thời gian ngắn. Nhưng nếu áp dụng quá cứng, biện pháp này có thể gây ra tác dụng phụ.

• Một số nước ưu tiên chặn đà tăng quá nhanh để bảo vệ người dân.
• Một số nước cố giới hạn khoản lời của trạm xăng và nhà phân phối.
• Có nơi còn dùng ngân sách nhà nước để bù chi phí cho doanh nghiệp.
• Nếu kiểm soát quá mạnh, người mua có thể chạy sang nước khác để đổ xăng rẻ hơn.
• Khi đó, trạm xăng trong nước có nguy cơ thiếu hàng hoặc hết hàng tạm thời.

Slovenia từng áp trần giá xăng ở mức 1,47 euro mỗi lít từ ngày 10/3. Nhưng chính sách này nhanh chóng dẫn đến hiện tượng người dân từ nước láng giềng lái xe sang mua xăng, vì chênh lệch giá quá hấp dẫn. Đây là tình trạng thường được gọi nôm na là “đi săn giá rẻ xuyên biên giới”. Tác động này còn làm một số trạm xăng ở khu vực biên giới bị mua sạch hàng. Thủ tướng Slovakia Robert Fico cho biết đã có hàng chục trạm xăng ở miền bắc nước này gần như cạn nhiên liệu vì khách từ nơi khác đổ về quá đông. Sau đó, Slovakia phải điều chỉnh cách áp dụng. Từ ngày 18/3, nước này cho phép trạm xăng áp giá riêng đối với xe mang biển số nước ngoài, dựa trên mặt bằng giá tại các nước láng giềng như Czech, Áo và Ba Lan. Ngoài ra, lượng dầu diesel bán cho mỗi xe cũng bị giới hạn ở mức đầy bình cộng thêm tối đa 10 lít. Hungary cũng đi theo hướng kiểm soát giá mạnh tay hơn.

Từ ngày 12/3, nước này áp trần giá xăng ở mức 595 forint, tương đương 1,51 euro mỗi lít, và dầu diesel ở mức 615 forint, tương đương 1,56 euro mỗi lít. Để các trạm xăng vẫn có thể tồn tại trong bối cảnh bị ép giá bán, chính phủ Hungary còn hỗ trợ thêm bằng nhiên liệu từ kho dự trữ chiến lược với giá ưu đãi, đồng thời giảm thuế. Tuy nhiên, cái giá ngân sách phải trả không nhỏ, ước tính mỗi tháng khoảng 25 đến 30 triệu euro. Hy Lạp lại tập trung vào việc chặn lợi nhuận quá mức. Chính phủ nước này áp trần biên lợi nhuận của các trạm xăng và nhà phân phối trong 3 tháng. Thủ tướng Kyriakos Mitsotakis nói rõ mục tiêu là ngăn biến động kinh tế biến thành đầu cơ kiếm lời. Hy Lạp cũng áp trần lợi nhuận với thực phẩm và hàng tiêu dùng. Điều đó cho thấy nước này lo ngại không chỉ xăng dầu mà cả lạm phát nói chung sẽ gây thêm áp lực cho người dân. Italy đang cân nhắc một cách xử lý khác, phức tạp hơn nhưng linh hoạt hơn.

Chính phủ của Thủ tướng Giorgia Meloni xem xét áp dụng cơ chế “thuế tiêu thụ đặc biệt linh động”, tức là dùng phần thuế VAT tăng thêm do giá xăng cao để giảm bớt loại thuế đánh trực tiếp lên xăng dầu. Nói đơn giản, đây là cách lấy phần thu ngân sách tăng thêm khi giá xăng leo thang rồi bù lại cho người tiêu dùng bằng việc hạ một số loại thuế liên quan. Italy cũng tăng kiểm tra các trạm xăng để buộc họ công khai giá trung bình toàn quốc bên cạnh giá niêm yết tại điểm bán, nhằm giúp người dân dễ so sánh hơn. Tây Ban Nha lại chọn hướng hỗ trợ gián tiếp thay vì chặn giá xăng trực tiếp. Chính phủ nước này chuẩn bị đưa ra các biện pháp như cấm sa thải với lý do liên quan đến năng lượng, trợ cấp đi lại, giảm thuế cho các ngành bị ảnh hưởng nặng, đồng thời đóng băng giá thuê nhà và hạn chế trục xuất người thuê. Cách làm này giống như “đỡ người dân từ nhiều phía” thay vì chạm thẳng vào giá nhiên liệu.

Tuy nhiên, nó cũng đồng nghĩa ngân sách và hệ thống hỗ trợ xã hội phải gánh thêm áp lực.

• Đức và Áo ưu tiên kiểm soát nhịp tăng giá, không để giá nhảy quá nhanh.
• Slovenia, Hungary và Slovakia can thiệp mạnh hơn bằng trần giá.
• Hy Lạp tập trung chặn đầu cơ bằng cách giới hạn lợi nhuận.
• Italy tìm cách điều chỉnh thuế để hạ gánh nặng cho người mua.
• Tây Ban Nha hỗ trợ gián tiếp thay vì ép giá bán lẻ.

Trong khi đó, các nước Bắc Âu dường như bình tĩnh hơn. Thụy Điển, Đan Mạch, Phần Lan và Na Uy đến nay vẫn chưa tung ra biện pháp đặc biệt nào, và giá xăng cũng chưa trở thành chủ đề nóng trên báo chí hay chính trường. Điều này dễ hiểu hơn khi nhìn vào thói quen sử dụng xe ở Bắc Âu. Ở Na Uy, gần như toàn bộ xe mới bán ra là xe điện, còn khoảng một phần ba phương tiện lưu thông không dùng nhiên liệu hóa thạch. Khi ít phụ thuộc vào xăng dầu, người dân cũng ít bị sốc hơn khi giá xăng tăng. Thụy Điển thì đã giảm nhiều loại thuế xăng dầu từ năm 2024, nên mức giá hiện tại vẫn thấp hơn đáng kể so với giai đoạn 2022-2023. Giá xăng ở nước này khoảng 1,6 euro mỗi lít, còn dầu diesel khoảng 1,95 euro mỗi lít. Anh, dù không thuộc Liên minh châu Âu, cũng chưa đưa ra biện pháp đặc biệt nào. Giá nhiên liệu trung bình đến ngày 12/3 là 1,4 bảng mỗi lít xăng và 1,58 bảng mỗi lít dầu diesel.

Mức này được hỗ trợ phần nào bởi chính sách đóng băng thuế nhiên liệu đã kéo dài nhiều năm. Tuy nhiên, Thủ tướng Keir Starmer đã nói đến khả năng xem xét lại chính sách này. Đề xuất đó ngay lập tức gặp phản đối từ phe bảo thủ, cho thấy câu chuyện thuế xăng dầu vẫn rất nhạy cảm về mặt chính trị.

• Bắc Âu ít áp lực hơn vì xe điện và năng lượng sạch đã phổ biến hơn.
• Thụy Điển giảm thuế từ năm 2024 nên giá chưa bùng lên quá mạnh.
• Anh đang giữ lợi thế nhờ thuế nhiên liệu bị “đóng băng” lâu năm.
• Nhưng bất cứ thay đổi thuế nào cũng dễ gây tranh cãi.
• Với các chính phủ, giá xăng luôn là vấn đề vừa kinh tế vừa chính trị.

Ở cấp độ toàn khối, Liên minh châu Âu vẫn chưa có công cụ nào đủ mạnh để kéo giá xuống nhanh. Ngày 19/3, các lãnh đạo EU họp để tìm cách kiềm chế giá năng lượng tăng vọt, bao gồm cả xăng dầu và khí đốt. Tuy vậy, các tín hiệu từ cuộc họp cho thấy không có giải pháp “mạnh tay” nào được đưa ra ngay. Bộ trưởng Năng lượng Litva nói thẳng rằng không có công cụ thần kỳ nào để giải quyết nhanh vấn đề này trong ngắn hạn. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen chỉ đề xuất một số hướng như điều chỉnh hệ thống giao dịch khí thải ETS, giảm thuế năng lượng tại các nước thành viên hoặc hỗ trợ các ngành công nghiệp khó khăn. ETS có thể hiểu đơn giản là hệ thống cho phép mua bán quyền phát thải, nhằm khuyến khích doanh nghiệp giảm ô nhiễm. Nhưng ngay cả các đề xuất này cũng chưa chắc làm giá hạ đáng kể nếu căng thẳng ở Trung Đông còn kéo dài và tuyến vận chuyển quan trọng như eo biển Hormuz vẫn bị ảnh hưởng.

Một số nước như Tây Ban Nha và Hà Lan còn phản đối việc chạm vào ETS vì lo làm yếu đi chính sách khí hậu của EU. Ý tưởng tăng trợ cấp cũng gây lo ngại vì có thể làm sâu thêm khoảng cách giữa nước giàu và nước nghèo trong khối. Còn việc giảm thuế năng lượng thì lại đụng vào bài toán ngân sách, nhất là khi nhiều chính phủ đang phải tăng chi cho quốc phòng. Nói ngắn gọn, châu Âu đang thử nhiều cách khác nhau để hạ nhiệt giá xăng, nhưng không có giải pháp nào hoàn hảo. Can thiệp mạnh thì dễ phát sinh méo mó thị trường, còn thả nổi thì người dân chịu áp lực trực tiếp. Điểm chung của các nước là đều muốn tránh để giá nhiên liệu biến thành cú sốc lớn cho kinh tế và đời sống. Nhưng mỗi nước lại có một điểm xuất phát khác nhau, nên cách xử lý cũng khác nhau: nơi dùng trần giá, nơi giảm thuế, nơi hỗ trợ gián tiếp, nơi gần như không cần can thiệp.

Nếu bạn không có thời gian đọc hết một bài dài hàng nghìn chữ, Insight giúp bạn nắm ý chính rất nhanh mà vẫn hiểu đúng bản chất vấn đề. Thay vì phải tự lọc qua nhiều chi tiết, số liệu và ý kiến khác nhau, bạn chỉ cần đọc bản tóm tắt đã được chọn lọc lại theo cách dễ hiểu hơn. Lợi ích lớn nhất là tiết kiệm thời gian. Bạn không phải đọc lan man, nhưng vẫn biết chuyện gì đang xảy ra, ai đang bị ảnh hưởng, và các bên đang phản ứng thế nào. Ngoài ra, Insight giúp giảm “nhiễu thông tin”. Với những chủ đề như kinh tế, giá cả, chính sách hay thị trường, thông tin thường nhiều và dễ rối. Bản tóm tắt sẽ gom lại thành các ý rõ ràng, ngắn gọn, để bạn theo dõi nhanh trên điện thoại. Điều quan trọng hơn là bạn vẫn nắm được bức tranh chính. Khi cần hiểu tình hình để làm việc, trao đổi với người khác hoặc cập nhật tin tức hằng ngày, một bản tóm tắt tốt sẽ đủ giúp bạn bắt nhịp mà không phải đọc toàn bộ bài gốc.